ΕΠΑΝΕΚΘΕΣΗ 2008-09
ΤΟ ΝΕΟ ΞΕΚΙΝΗΜΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ:
Η ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ,
ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ
Καθώς ολοκληρώνεται το μεγάλο επανεκθετικό πρόγραμμα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης, οι νέες εκθέσεις παραδίδονται σταδιακά. Η πρώτη απ' αυτές είναι η νέα μόνιμη έκθεση για τη Μάχη της Κρήτης, την Κατοχή και την Αντίσταση. Η έκθεση χαρακτηρίζεται από πυκνότητα και είναι σχεδιασμένη ώστε να υποστηρίζει το δραματικό χαρακτήρα των γεγονότων που πραγματεύεται. Ταυτόχρονα, είναι φιλική προς τον επισκέπτη, με πληθώρα ηλεκτρονικών μέσων και με εκπλήξεις που ελλοχεύουν σε κάθε γωνιά της.
Η νέα έκθεση του Ι.Μ.Κ. προσεγγίζει τα γεγονότα με χρονολογική σειρά και αναπτύσσεται σε 4 συνολικά ενότητες, από τις οποίες η πρώτη λειτουργεί ως εισαγωγή, με αναφορά στην έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και στην ιταλική επίθεση εναντίον της Ελλάδας τον Οκτώβριο του 1940. Η ενότητα αυτή κλείνει με την γερμανική εισβολή και την κατάληψη του ηπειρωτικού κορμού της χώρας.
Στην 2η ενότητα η έκθεση εστιάζει στην Κρήτη, που μετά την κατάληψη της ηπειρωτικής Ελλάδας αποτέλεσε τον επόμενο στόχο των δυνάμεων του Άξονα. Οι προετοιμασίες των αντιπάλων, οι αεροπορικοί βομβαρδισμοί των αστικών κέντρων, η από αέρος εισβολή των επίλεκτων γερμανικών στρατευμάτων και οι πρώτες πράξεις αντεκδίκησης των εισβολέων εναντίον του πληθυσμού απαρτίζουν τις βασικές υποενότητες. Τμήμα της ενότητας αυτής αποτελεί το γραφείο, η βιβλιοθήκη και προσωπικά αντικείμενα του Εμμανουήλ Τσουδερού, πρωθυπουργού της ελληνικής κυβέρνησης κατά την Μάχη της Κρήτης. Τέσσερεις ακουστικές αφηγήσεις και μία μεγάλη προβολή με στιγμιότυπα από την Μάχη της Κρήτης συμπληρώνουν την αναφορά στα γεγονότα αυτά, ενώ ο επισκέπτης μπορεί να αναζητήσει περισσότερες πληροφορίες και υλικό στις απτικές οθόνες του πληροφοριακού συστήματος «Ερμής».
Η 3η ενότητα καταγράφει την σκοτεινή περίοδο της Κατοχής ως και την απελευθέρωση. Η οργάνωση και δράση της Εθνικής Αντίστασης, τα αντίποινα των κατακτητών, η σκληρή εικόνα της καθημερινότητας αποτελούν τους βασικούς της άξονες. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται σε γεγονότα όπως η εκτέλεση των 62, που συνοδεύεται από προβολή φωτογραφιών και έκθεση προσωπικών αντικειμένων των εκτελεσθέντων («εσωτερικό μνημείο των 62 Μαρτύρων»), και η βύθιση του ατμόπλοιου Τάναϊς, που συνοδεύεται από ανέκδοτο μέχρι σήμερα αρχειακό υλικό. Ο επισκέπτης μπορεί, επιπλέον, να ακούσει τις αφηγήσεις προσώπων που συμμετείχαν στα δραματικά γεγονότα της περιόδου, όπως ο γνωστός στην Κρήτη Βρετανός αξιωματικός Patrick Leigh Fermor και ο Γάλλος σαμποτέρ Jack Sibard, ενώ ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει το ανέκδοτο φωτογραφικό υλικό που προέρχεται από προσωπικά αρχεία Γερμανών στρατιωτών που υπηρέτησαν στην Κρήτη.
Τα ίχνη που η ανελέητη πολεμική σύγκρουση άφησε πίσω της στα χώματα της Κρήτης αποτυπώνει η τελευταία ενότητα. Τα δύο μεγάλα στρατιωτικά νεκροταφεία, αυτό των Συμμάχων στη Σούδα και το γερμανικό στο Μάλεμε, είναι τα κύρια σημεία αναφοράς, αφού αποτελούν χώρους ζωντανής μνήμης όπου κάθε χρόνο άνθρωποι από όλες τις εμπλεκόμενες χώρες τιμούν τους νεκρούς. Εδώ εγκαταστάθηκε η νέα εκδοχή της βιντεοεγκατάστασης «Wartime», εμπλουτισμένης με τα «συρτάρια της μνήμης», που ο επισκέπτης καλείται να ανοίξει. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το τελευταίο τμήμα της έκθεσης, όπου καταγράφεται η δεύτερη, ειρηνική αυτή τη φορά, χρήση του πολεμικού υλικού που, ως απομεινάρια των μαχών έμειναν στην κρητική γη: βόμβες που έγιναν γλάστρες ή καμπάνες σε εξωκλήσια, αλεξίπτωτα που έγιναν ρούχα, τουφέκια που έγιναν πάσσαλοι περίφραξης στα χωράφια.
Στην έκθεση αξιοποιείται πρωτότυπο και ανέκδοτο αρχειακό και φωτογραφικό υλικό, ενώ διάσπαρτα στους χώρους της έκθεσης συναντά κανείς στρατιωτικά είδη αλλά και προσωπικά αντικείμενα των ανθρώπων που βρέθηκαν στη δίνη της μεγαλύτερης πολεμικής σύγκρουσης στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Η έκθεση σχεδιάστηκε από τον Αλέξη Καλοκαιρινό και τον Κώστα Μαμαλάκη, που είναι και ο επιστημονικός επιμελητής της. Ο Κώστας Μαμαλάκης πραγματοποίησε μια επίμονη και ενδελεχή έρευνα για τη συλλογή και τεκμηρίωση του υλικού, με εντυπωσιακά και ουσιαστικά αποτελέσματα. Ομολογουμένως, η έκθεση φέρει τη σφραγίδα του πάθους του για την Ιστορία. Ο τολμηρός αρχιτεκτονικός σχεδιασμός και η επίβλεψη των κατασκευών έγινε από τον Γιώργο Ψωμαδάκη. Οι γραφιστικές επιφάνειες που κυριαρχούν στην έκθεση είναι δημιουργία του Δημήτρη Καλοκύρη, του κορυφαίου έλληνα σχεδιαστή. Τις ψηφιακές εφαρμογές επιμελήθηκε ο Βαγγέλης Παπαδάκης. Τον τεχνικό συντονισμό των εργασιών επωμίστηκε η ακούραστη Βαγγελιώ Βιολάκη.
Το επανεκθετικό πρόγραμμα του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης θα έχει ολοκληρωθεί μέχρι τον Ιούνιο του 2009, οπότε θα γίνουν και τα επίσημα εγκαίνια, με τα οποία το Μουσείο εισέρχεται σε μια νέα εποχή.
ΕΠΑΝΕΚΘΕΣΗ 2007
ΕΚΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΙΚΟ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ
Λίγο πριν από το θάνατό του, ο Νίκος Καζαντζάκης με την διαθήκη του κατέλειπε στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης το αρχείο, την βιβλιοθήκη και το γραφείο του. Πενήντα χρόνια μετά, οι άνθρωποι του Μουσείου αισθάνθηκαν ότι είχαν κάτι παραπάνω από υποχρέωση να αφιερώσουν την εκθεσιακή δουλειά τους για το 2007 στον κρητικό συγγραφέα. Το αποτέλεσμα είναι όχι μία αλλά δύο εκθέσεις, που εγκαινιάστηκαν την Τρίτη 24 Ιουλίου 2007 από τον Υπουργό Πολιτισμού κ. Γιώργο Βουλγαράκη: η εξαρχής
επανέκθεση της Συλλογής Καζαντζάκη που εκτίθεται μόνιμα στο Ιστορικό Μουσείο και η περιοδική έκθεση
Νίκος Καζαντζάκης: Ταξιδεύοντας με φως και με σκοτάδι, που θα διαρκέσει ως τα τέλη του 2009.
Η περιοδική έκθεση αφορά αφενός στις περιπλανήσεις του Καζαντζάκη ανά τον κόσμο (:
Ταξιδεύοντας) και αφετέρου στο εικαστικό έργο που ενέπνευσε σε έλληνες και ξένους καλλιτέχνες η λογοτεχνική του δημιουργία (:
με φως και με σκοτάδι). Η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών ανέθεσε το σχεδιασμό της έκθεσης στον Δημήτρη Καλοκύρη και τους αρχιτέκτονες Γιώργο Ψωμαδάκη και Μαρία Μαρίνου. Το κείμενα έγραψε η Λίτσα Χατζοπούλου. Για την πραγματοποίηση της έκθεσης δούλεψε η επιστημονική ομάδα του Μουσείου (Γ. Κατσαλάκη, Α. Μπαλτατζή, Κ. Μαμαλάκης, Φ. Καμπάνη) με υπεύθυνο επιμελητή τον Αγησίλαο Καλουτσάκη. Ο γενικός σχεδιασμός έγινε από τον Αλέξη Καλοκαιρινό, που διευθύνει το Μουσείο, και ο συντονισμός των εργασιών από την ειδική βοηθό διευθυντή Βαγγελιώ Βιολάκη.
Στην μεγάλη αίθουσα των περιοδικών εκθέσεων τον τόνο δίνουν οι γραφιστικές συνθέσεις του Καλοκύρη, εγκατεστημένες σε επιφάνειες που συνδυάζουν τις καμπύλες ενός λαβυρίνθου με τις ορθογώνιες επιφάνειες του εσωτερικού περιβλήματος. Στην μικρή αίθουσα των περιοδικών εκθέσεων δεσπόζει η πολυεδρική εικαστική βιντεοεγκατάσταση του Μιχάλη Κουράτορα (
Καζαντζάκης στον κύβο), στο κέντρο μιας φωτεινής περιμέτρου με πρωτότυπα και ψηφιοποιημένα χαρακτικά.
Η μόνιμη επανέκθεση της Συλλογής Καζαντζάκη εντάσσεται στην υλοποίηση του συνολικού επανεκθετικού προγράμματος του Μουσείου, που θα ολοκληρωθεί τον Δεκέμβριο του 2008. Στο πλαίσιο αυτό, η υποπτέρυγα του νέου κτιρίου στο επίπεδο 3Α του Μουσείου ανακατασκευάσθηκε εσωτερικά και εγκαταστάθηκαν σ' αυτήν συστήματα κλιματισμού και φωτισμού υψηλών προδιαγραφών. Η ανακατασκευή περιέλαβε και το δωμάτιο του γραφείου του Νίκου Καζαντζάκη στην γαλλική Αντίπολη, την οποία ο μεγάλος ταξιδευτής είχε ως βάση στα τελευταία χρόνια της ζωής του (1948-57). Επίσης, συντηρήθηκε το σύνολο των επίπλων και των προσωπικών του αντικειμένων καθώς και των χειρογράφων που εκτίθενται ή φυλάσσονται στο αρχείο του Ιστορικού Μουσείου. Η μόνιμη συλλογή Καζαντζάκη μεγάλωσε με την προσθήκη ενός νέου χώρου, στον οποίο εγκαταστάθηκε μια συστοιχία από έξι απτικές οθόνες (touchscreens) από τις οποίες οι επισκέπτες θα μπορούν να αντλούν ηλεκτρονική πληροφορία για τη ζωή και το έργο του. Ο σχεδιασμός έγινε με την πρόβλεψη να χρησιμοποιηθεί και για τα εκπαιδευτικά προγράμματα, επικεντρωμένα στον Νίκο Καζαντζάκη, που η ΕΚΙΜ θα προσφέρει (δωρεάν) στους νεαρούς επισκέπτες του Ιστορικού Μουσείου, από την έναρξη της επόμενης σχολικής χρονιάς.
ΣΥΛΛΟΓΗ Β΄ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ
Στο επίπεδο 3Α του Μουσείου παρουσιάζεται το επίσης ανακατασκευασμένο γραφείο του Εμμανουήλ Τσουδερού, πρωθυπουργού της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης (1941-1944). Η αίθουσα εντάσσεται στη Συλλογή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου που θα παραδοθεί στα τέλη του 2008. Μέχρι τότε, ο ίδιος χώρος θα φιλοξενεί την ιδιαίτερα ατμοσφαιρική προσωρινή έκθεση Αποσπάσματα 1940-1945, που περιλαμβάνει χαρακτηριστικά δείγματα της πρόσφατης εκθεσιακής δουλειάς του Μουσείου, με έμφαση στα περιβάλλοντα και τις εγκαταστάσεις πολυμέσων. Εκτίθενται το περιβάλλον της βομβαρδισμένης οδού Δαιδάλου, η βιντεοεγκατάσταση Wartime, το εσωτερικό μνημείο των 62 Μαρτύρων αλλά και η πρώτη εκδοχή του πληροφοριακού συστήματος Ερμής, που εξελίσσεται ενόψει της μόνιμης έκθεσης. Στην πρώτη ενότητα των Αποσπασμάτων ο Κωστής Μαμαλάκης παρουσιάζει ένα αφιέρωμα στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο με αντικείμενα της συλλογής του (πρόκειται για την πρώτη πανελλήνια εμφάνιση σχετικού υλικού). Στην ίδια ενότητα εντάσσεται μια πρώτη εκθεσιακή αναφορά στον κρητικό αξιωματικό Γεώργιο Κάβο, με επίκεντρο το συγκλονιστικό ημερολόγιό του, που δωρήθηκε πρόσφατα στην ΕΚΙΜ από την κα. Παρή Κάββου.
ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΣΥΛΛΟΓΗ
Μέρος της μόνιμης επανέκθεσης, αποτελεί και η μικρή συλλογή των Σπαραγμάτων Βυζαντινών Τοιχογραφιών που επιμελήθηκε η Ειρήνη Γιαννούλια και που αναγγέλλει την ριζική επανέκθεση της Βυζαντινής Συλλογής, η οποία θα εγκατασταθεί το καλοκαίρι του 2008 στο επίπεδο 2 του Μουσείου.
ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ
Έξι επιτύμβιες στήλες επιφανών Οθωμανών εκτίθενται στη νότια αυλή του Μουσείου, μετά τη ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησής τους. Προέρχονται όλες από το μουσουλμανικό νεκροταφείο επισήμων στο Χουνκιάρ Τζαμί (δίπλα στο σημερινό Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου) και χρονολογούνται στα τέλη του 17ου και του 18ου αιώνα.
Στην έκθεση, που παραδόθηκε στο κοινό τον Απρίλιο του 2009, έχουν ενταχθεί δύο έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, φιλοτεχνημένα στη Βενετία, τα μόνα που υπάρχουν στην Κρήτη.
Οι εικόνες που παρουσιάζονται σε αυτήν την αίθουσα προέρχονται κυρίως από καθολικά μονών και εκκλησίες της Κρήτης και εκτίθενται κατά χρονολογική σειρά, προέλευση και βαρύνουσα σημασία στην αποκρυστάλλωση και την τυποποίηση των χαρακτηριστικών της Κρητικής Σχολής ζωγραφικής (τέλη 14ου-17ου αι.). Η έκθεση περιλαμβάνει εικόνες από τα Πηγαιδάκια Καινουρίου και την Μονή της Παναγίας Γκουβερνιώτισσας.
Οι τοιχογραφίες της καμάρας προέρχονται από τον ανάλογου τύπου ναΐσκο της Παναγίας στο Καρδουλιανό Πεδιάδας του Νομού Ηρακλείου και χρονολογούνται στα μέσα του 14ου αι. Γίνεται ευδιάκριτη η προσπάθεια αφομοίωσης των νέων καλλιτεχνικών τάσεων από λαϊκούς τεχνίτες.
Ο διάδρομος του 2ου επιπέδου λειτουργεί ως εισαγωγή για τους εκθεσιακούς χώρους της Οθωμανικής περιόδου. Στην μία πλευρά εκτίθεται μία τοιχογραφία από το κονάκι του Φαζίλ Μπέη στο Ηράκλειο, προϊδεάζοντας έτσι τον επισκέπτη για την αίθουσα της Οθωμανικής Συλλογής. Απέναντι, και σε συνάρτηση με την αίθουσα την αφιερωμένη στον 19ο αιώνα και την περίοδο της Αυτονομίας, εκτίθενται προσωπογραφίες αγωνιστών του 19ου αιώνα από τα Ανώγεια Μυλοποτάμου. Επιπλέον, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει τις εξαιρετικής ποιότητας οροφογραφίες και τοιχογραφίες που αποκαταστάθηκαν πρόσφατα (2009) και κοσμούν το χώρο αυτό, μπροστά από την παλαιά κύρια είσοδο της οικίας Καλοκαιρινού.
Η έκθεση περιλαμβάνει τοιχογραφίες που κοσμούσαν τη σάλα υποδοχής, το μεγάλο οντά, από το κονάκι του Φαζίλ Μπέη (τέλη 18ου αι.) στην πόλη του Ηρακλείου, καθώς και αρχιτεκτονικά μέλη και διακοσμητικά στοιχεία από Οθωμανικά θρησκευτικά κτήρια, όπως για παράδειγμα επίστεψη Μιμπέρ (μουσουλμανικού άμβωνα) από το Βεζίρ Τζαμί (σημερινός Ναός Αγίου Τίτου) και διακοσμητικά πλακίδια από το Βαλιδέ Τζαμί. Σε προθήκες παρουσιάζονται νομίσματα, μικροαντικείμενα (σφραγιστικά δακτυλίδια, κουταλάκια από φαγεντιανή, καπνοσύριγγες κ.ά.), ενώ εκκλησιαστικά έγγραφα και φιρμάνια στην Παλαιοτουρκική γλώσσα αποτυπώνουν την εικόνα της συνύπαρξης του Ισλάμ με τον Χριστιανισμό στην Κρήτη.
Ταφικές στήλες της Οθωμανικής περιόδου εκτίθενται στη νότια αυλή του Μουσείου.
Η ταραγμένη ατμόσφαιρα αυτής της περιόδου αποτυπώνεται με αντικείμενα και αρχειακό υλικό που παραπέμπουν στα επαναστατικά κινήματα των Κρητών εναντίον της Οθωμανικής κυριαρχίας: όπλα, σημαίες, φωτογραφικό υλικό και επιστολές επαναστατών. Παράλληλα, μικροαντικείμενα, έγγραφα και εικονογραφικό υλικό καταγράφουν τις πιο ειρηνικές στιγμές της περιόδου. Στην ενότητα για την Αυτόνομη Κρητική Πολιτεία παρουσιάζεται το γραφείο, το πορτραίτο και η στολή του Πρίγκιπα Γεωργίου, πρώτου Ύπατου Αρμοστή του νέου καθεστώτος, ενώ για τον Ελευθέριο Βενιζέλο προβάλλεται σε οθόνη ανέκδοτο κινηματογραφικό υλικό. Στην έκθεση, τέλος εντάσσεται και ένα αφιέρωμα στον τύπο, Κρητικό, Ελληνικό και Ευρωπαϊκό, μέσω μίας απτικής οθόνης στο κέντρο της αίθουσας.
Η επανέκθεση της Νομισματικής Συλλογής (νομίσματα, χαρτονομίσματα, μετάλλια, σφραγίδες) επικεντρώνεται στην Κρήτη, έχει ως άξονά τις χρονολογικές ενότητες από την Υστερορωμαϊκή περίοδο, ως την σύγχρονη εποχή, αλλά και επιμέρους θεματικές παρουσιάσεις.
Ο τρόπος έκθεσης (κατακόρυφες προθήκες με θυρίδες για κάθε κλειστή ομάδα) προκαλεί την προσοχή του επισκέπτη που συνήθως δεν έλκεται από τα νομίσματα. Σε στενές οριζόντιες προθήκες εκτίθενται θησαυροί νομισμάτων και -για την νεώτερη περίοδο- έγγραφα και μαρτυρίες σχετικές με την οικονομική ιστορία. Σε ιδιαίτερη προθήκη εκτίθενται τα «κοσμήματα»-νομίσματα σε δεύτερη χρήση. Οθόνες που ενεργοποιούνται από τους επισκέπτες δίνουν μεγεθύνσεις και την β΄ όψη των νομισμάτων καθώς και πρόσθετες πληροφορίες.
